De staat van een tweedehands boek beoordelen

Boeken van na de negentiende eeuw zijn vaak gedrukt op houthoudend papier. In dat papier zit lignine, en dat stofje verkleurt onder invloed van licht en lucht langzaam naar bruin. Daarom zijn de sneden van oude pockets aan de buitenkant donkerder dan binnenin. Het ziet er ouder uit dan het boek is, maar het papier is er niet zwakker van geworden — het is verkleuring, geen aantasting.

Zuurvrij papier, dat vooral bij duurdere uitgaven en bij nieuwere drukken wordt gebruikt, blijft veel langer licht. Een boek uit dezelfde tijd dat er nog fris uitziet, is dus niet beter bewaard maar op ander papier gedrukt.

Wat wel telt: papier dat bij het omslaan meteen scheurt of dat aan de randen afbrokkelt, is echt verzwakt. Dat komt bij massaal geproduceerde pockets uit sommige periodes voor, en daar valt weinig aan te doen.

Drie dingen zien er op afstand hetzelfde uit en betekenen iets heel verschillends. De eerste is foxing: kleine roestbruine spikkels, meestal op de schutbladen en langs de snede. Foxing komt door sporen ijzer en vocht in het papier en is onaantrekkelijk maar onschadelijk. Zo’n boek kun je gewoon in de kast zetten.

De tweede is vochtschade. Die herken je aan golvende bladen, aan een kringvormige verkleuring met een duidelijke rand, en aan een boek dat aan één kant dikker is geworden dan aan de andere. Het boek is nat geweest en weer gedroogd. Vaak is het nog goed leesbaar, maar het gaat nooit meer plat liggen.

De derde is schimmel, en dat is de enige waarvoor je het boek terugzet. Schimmel voelt licht pluizig aan, is grijzig, wittig of groenig, en de geur is scherp en kelderachtig in plaats van stoffig. Een aangetast boek geeft de sporen af aan de boeken ernaast. Dat risico is geen enkel boek waard.

Een naam voorin, een opdracht van een verjaardag of een oude bibliotheekstempel maakt een boek niet minder leesbaar. Veel lezers vinden het zelfs prettig; het is het spoor van het vorige leven van het boek.

Onderstrepingen zijn een ander verhaal, en het verschil zit in het schrijfgerei. Potlood laat zich met een zachte gum grotendeels verwijderen, als je rustig werkt en het papier niet nat maakt. Pen en markeerstift blijven zitten. Bij studieboeken is een boek vol markeringen van iemand anders vermoeiend om uit te leren, want je oog springt naar de verkeerde regels.

Kijk bij naslagwerken en kookboeken ook of er bladen zijn uitgescheurd. Bij kookboeken gebeurt dat met recepten, bij atlassen met kaarten. Blader zo’n boek daarom even met je duim door in plaats van er alleen naar te kijken.

Gebonden boeken met genaaide katernen zijn de sterkste, zeker als er nog een stofomslag omheen zit. Die omslag is het meest kwetsbare onderdeel van het hele boek: hij scheurt bij de randen en verkleurt in de zon. Zit hij er nog heel om, dan is het boek waarschijnlijk goed bewaard.

Kinderboeken hebben hun eigen aandachtspunten. Flappen, wieltjes en pop-ups zijn precies de dingen die het begeven, dus die trek je een keer voorzichtig open voordat je het boek meeneemt. Kartonnen babyboekjes zijn bijna niet kapot te krijgen, maar wel vaak beduimeld.

Thuis houd je een boek het langst goed door het rechtop te zetten, niet te strak in het gelid, uit de volle zon en uit een vochtige ruimte. Een boek dat plat op zijn buik onder een stapel ligt, krijgt binnen een jaar een kromme rug.